تعطیلی مکاتب دخترانه بالاتر از صنف ششم، نمودی آشکار از تبعیض امارت اسلامی در برابر زنان و دختران است. با محدود شدن دسترسی به آموزش متوسطه و عالی، بسیاری از دختران نوجوان و زنان جوان امید چندانی به آیندهای فراتر از نقش شان در زندگی خانوادگی ندارند. برای برخی، این محدودیتها کاملاً مطلق نیستند. چه از طریق ابتکارات شخصی و چه از سوی جوامع یا سازمانهای غیر دولتی، برخی دختران افغان فرصتهایی را برای ادامه آموزش پس از صنف ششم، به ویژه در فضای مجازی، به دست میآورند. ریچل رید، با همکاری راما میرزاده، نظرات دانشآموزان و معلمان را درباره مزایا و محدودیتهای آموزش غیررسمی شنیده و جمعآوری کرده است.
دختران افغان در حال آموزش توسط پدر شان در خانه. عکس از: خبرگزاری فرانسه، ۱۵ اسد ۱۴۰۵
دانش آموز بودن در موقعیت و شرایط من تجربهای تلخ و شیرین به همراه دارد. از یک طرف، حس بینظیری از مقاومت دارم و به خود افتخار میکنم که در شرایطی که بسیاری از در ها برای دختران بسته شده است، همچنان ایستادگی میکنم و برای حق آموزش خود مبارزه میکنم. اما از طرف دیگر، احساس سنگینی بر دوشم است. این تنها مربوط به کتابها نیست؛ بلکه مربوط به تحمل بار عدم قطعیت و روشنی درباره آیندهای است که پیش رو داریم.
سیما یکی از اندک دختران نوجوانان خوشاقبال در افغانستان است که توانسته به تحصیل ادامه دهد. او شش روز در هفته از طریق صنفهای آنلاین در صنف یازدهم شرکت میکند. با تعطیلی مکاتب متوسطه دخترانه از سال ۱۴۰۰، این فرصتی فراتر از آن چیزی است که بیشتر دختران افغان میتوانند رؤیای آن را داشته باشند. اما داستان او منحصر به فرد نیست.
ادامه آموزش برای دختران بزرگتر همچنان در وضعیتی نامشخص و مبهم قرار دارد. در حالی که بیشتر این دختران از آموزش محروم هستند، تعداد آنهایی که به نوعی موفق به ادامه درس شدهاند مشخص نیست. این عدم شفافیت، یا به دلیل پیشبرد غیررسمی دروس و دور زدن محدودیتها است، یا ناشی از شکننده بودن برنامههایی است که با وجود انجام شدن آن ها خارج از چارچوب رسمی آموزش، تا حدی مورد تأیید دولت هستند. این گزارش به جنبههای غیررسمی و جایگزین آموزش برای کسانی که از صنف هفتم تا دوازدهم محروم شدهاند، میپردازد. این ابتکارات شامل طیفی از فعالیتهای کوچک و محلی است، مانند تلاشهای دانشآموزان برای کمک به ادامه درس یکدیگر یا کوشش یک معلم با انگیزه برای حفظ حضور دختران در مسیر آموزشی جامعه شان، تا برنامههای بزرگتری که توسط سازمانهای غیردولتی اجرا میشوند و صنفهای حضوری، آنلاین یا ترکیبی ارائه میکنند که اغلب از خارج کشور هدایت میشوند. برخی از آنها برنامههای درسی قدیمی مکاتب دوره جمهوریت یا برنامههای بینالمللی را دنبال میکنند، در حالی که تعدادی دیگر ترکیبی غیررسمیتر از دورهها را ارائه میدهند، از سوادآموزی تا کُد نویسی. چشمانداز آموزشی برای دختران بزرگتر نیز از سال ۱۴۰۰- ۱۴۰۱ به شدت تغییر کرده است، همانطور که در این گزارش با جزئیات توضیح داده می شود: بسیاری از مواردی که در ابتدا ایمن به نظر میرسید، اکنون ممکن است خطرناک ثابت شوند و نسبت به دروس حضوری ممکن اتفاقات و رویدادهای بیشتر آنلاین رخ دهد.
در سالهای اولیه پس از به قدرت رسیدن امارت، به طور طبیعی تمرکز زیادی بر شجاعت برگزارکنندگان مکاتب مخفی صورت گرفت.
با تثبیت این قدرت و با افزایش کنترول مجریان قانون بر جامعه، از جمله در بخش آموزش، تعدادی از ارائهدهندگان آموزش زیرزمینی ناچار به تعطیلی یا انتقال و تغییر به آموزش آنلاین شده اند. در همین حال، برخی دیگر برای گسترش دسترسی، تصمیم گرفتهاند حداقل بخشی از خدمات خود را به صورت دیجیتال ارائه دهند.
برخی دیگر با تأمین کنندگان محتوای ویدئویی و رادیویی همکاری میکنند، چنانکه در گزارش ۱۴۰۴ شبکه تحلیلگران افغانستان دربارهٔ آموزش ویدئویی و رادیویی به آن پرداخته شده است. همچنین بخشهایی از آموزش برای دختران بزرگتر وجود دارد که خارج از نظام رسمی است، اما تا حدودی مورد تأیید دولت قرار دارد، هرچند که این موضوع محور گزارش حاضر نیست.
این مقاله به بررسی روشهای غیررسمی میپردازد که دختران میتوانند با استفاده از آنها، پس از گذر از صنف ششم (تقریباً سنین ۱۲-۱۳ سال)، به یادگیری خود ادامه دهند. تمرکز اصلی این مقاله بر روی کانالهای آموزشی جایگزین، بهویژه کانالهای آنلاین، است.
این گزارش با تکیه بر ۲۸ مصاحبه تنظیم شده است – نُه دانشآموز، هفت معلم یا روانشناس که بهطور مستقیم با مکاتب حضوری یا آنلاین همکاری دارند و دوازده منبع کلیدی که در سازمانهای غیر دولتی ارائهدهنده یا مدیریتکننده خدمات آموزشی فعالیت میکنند. در میان دانشآموزان، سه نفر به صورت مجازی مصاحبه شدند، در حالی که دیگران تجربیات مربوط به یادداشتهای صوتی خود را به اشتراک گذاشتند تا تماس شان با محیط اطراف به حداقل برسد. بیشتر آنها در صنف های نهم تا دوازدهم بودند و سن شان تقریباً بین ۱۴ تا ۱۹ سال است، هرچند به خاطر اختلالاتی که با آنها درگیر بوده اند، سن شان متفاوت به نظر می رسید. به تمامی افرادی که در افغانستان فعالیت دارند، برای حفظ امنیت، نامهای مستعار تک کلمهای اختصاص داده شده است. به دلیل حساسیت کار، جزئیات شناسایی برخی از معلمین و فعالیتهای شان نیز حذف شده است.
پیشینه: آموزش دختران قبل از سال ۱۴۰۰
صرف نظر از فضای سیاسی حاکم، نظام آموزشی در افغانستان به هیچ وجه فراگیر نبوده است. کودکان مناطق روستایی، بهویژه دختران، معمولاً به دلیل تلفیقی از نگرشهای جنسیتی محافظهکارانه، فقر شدید، توسعه نیافتگی و کمبود سواد، و همچنین تأثیرات دههها جنگ، از امکانات تحصیلی بیبهره بودهاند. آموزش رسمی در مکاتب همیشه با آموزش مدرسهای یا سایر آموزشهای مبتنی بر جامعه تکمیل شده است.
در دوره نخست حکمرانی طالبان در دهه ۱۹۹۰ میلادی، تمامی مکاتب دخترانه، از جمله مقاطع ابتدایی، ممنوع شدند. با این وجود، این وضعیت، بهویژه برای دختران کوچکتر در مناطق روستایی، بهطور یکسان تجربه نمیشد (شبکه تحلیلگران أفغانستان).
آموزش برای دختران همچنان توسط جوامع، سازمانهای غیردولتی افغانی و مربیان در مکانهای کوچکی مانند خانهها و ساختمانهای اجتماعی به صورت مخفیانه ادامه داشت. اکسانا سلطان، نویسنده، با عزم استوار مادرش، در یک مکتب زیرزمینی مخفی درس خوانده است. او در یادداشتی برای هافپست میگوید: «وقتی هفت ساله شدم، مادرم کتاب هایم را در خریطه های خرید مواد غذایی پیچیده و پنهان نموده و لباس های برادرم را به تنم کرده به یک مکتب مخفی زیرزمینی دخترانه فرستاد تا درس بخوانم.» همه آموزش دختران مخفیانه نبود – برخی از سازمانهای غیردولتی برای اداره مکاتب دخترانه از مقامات اجازه گرفته بودند (شبکه تحلیلگران افغانستان).
در دوران جمهوریت، تعداد مکاتب افزایش یافت، معلمان آموزشهای لازم را دیدند و سرمایهگذاریهایی برای ثبت نام کودکان در سراسر کشور انجام شد. این روند برای دختران بسیار چشمگیر بود؛ تعداد دخترانی که در سال ۱۳۸۰ در مکاتب ابتدایی ثبتنام کرده بودند، طبق گزارش یونسکو در سال ۱۴۰۰به بیش از ۸۰ درصد رسید. هرچند، تعداد واقعی دانشآموزان همیشه کمتر از ارقام اعلامشده بود، زیرا فساد، معمولاً از ناحیه مکاتب و معلمان «خیالی» که صرفاً بخاطر گرفتن پول زیاد ثبت شده بودند، بر این آمار تأثیر میگذاشت (شبکه تحلیلگران افغانستان).
با این حال، این تغییر و جهش برای دختران بزرگتر به اندازه پسران چشمگیر نبود؛ در سال ۱۳۹۸ تقریباً ۴۵ درصد از دختران صنف نُهم را به پایان رساندند، در حالی که این آمار برای پسران ۷۵ درصد بود (بانک جهانی).
دسترسی به آموزش بستگی زیادی به موقعیت جغرافیایی داشت. در مناطقی که درگیریها شدید بود، مکاتب معمولاً در معرض خطر قرار میگرفتند و دسترسی معلمان و دانشآموزان به آنها به مشکل برمیخورد. در مناطقی که تحت کنترول طالبان بودند، بهویژه قبل از سال ۱۳۸۸، اغلب اجازه نمیدادند که دختران بزرگسال به مکتب بروند یا بهطور غیرمستقیم مانع از ادامه آموزش آنها میشدند. پس از آن، طالبان در مناطق تحت کنترول خود به سمت نقش منفعلتری متمایل شدند و به دختران اجازه دادند که به مکاتب ابتدایی دسترسی پیدا کنند، البته در مکاتبی که قبلاً وجود داشتند. با این حال، جوامع در این مناطق اغلب روستایی بود که دسترسی دختران به آموزش در آنها از پیش محدود بود (شبکه تحلیلگران افغانستان). برای کودکانی که در مناطق دورافتاده یا صعبالعبور زندگی میکنند، تلاشهایی صورت گرفته تا از طریق سیستم آموزشی جامعهمحور به آنها دسترسی پیدا کنند. این سیستم معمولاً شامل برگزاری صنفهایی در خانهها یا مساجد بوده که بیشتر به همت سازمان ملل متحد و سازمانهای غیردولتی بینالمللی ارائه میشود و اغلب دختران در اولویت قرار دارند (یونیسف). بنابراین، جمهوریت به صورت کلی یک تصویر ترکیبی ارائه داد، با این حال تمایل قابل توجهی به سمت دسترسی بیشتر به آموزش نیز در آن مشخص بود.
بستن در به روی آموزش دختران بزرگسال
در عرض چند هفته پس از به دست گرفتن قدرت در اسد ۱۴۰۰، امارت اسلامی اعلام کرد که مکاتب ابتدایی و متوسطه پسران باید بازگشایی شوند. در ابتدا، انتظار میرفت که ممنوعیت حضور دختران در مکاتب موقت باشد و لهذا دلایل مختلفی برای تعویق بازگشت آنها به مکتب ارائه شد. در واقع، در ابتدای سال تحصیلی بعدی، در تاریخ ۳ حمل ۱۴۰۱، مکاتب متوسطه دخترانه بازگشایی شدند. اما تنها چند ساعت بعد، امیر هبتالله آخندزاده، رهبر طالبان، دستور تعطیلی آنها را صادر کرد و دختران برای همیشه به خانه فرستاده شدند (روایت شبکه تحلیلگران افغانستان درباره این داستان پیچیده و گسترده، همراه با بحثهای مربوط به این موضوع در درون جنبش طالبان، در اواخر همان هفته منتشر گردید).
افغانهایی که دوران امارت اول طالبان را تجربه کرده بودند احتمالاً از این وضعیت چندان شگفتزده نشدند، اما بسیاری از دانشآموزان واقعاً غافلگیر شدند. برای زلیخا یک سال تا پایان صنف دوازدهم باقی مانده بود که طالبان دوباره قدرت را به دست گرفتند.
او به شبکه تحلیلگران افغانستان می گوید که حاکمان جدید برایش، تنها یک مفهوم انتزاعی/ذهنی بود: «تا بهار سال پس از تصرف کشور، واقعاً نمیدانستم طالبان چه کسانی هستند».
در طول همهگیری و شیوع کووید- ۱۹، مکاتب بسته بودند و سپس در فصل خزان ۱۴۰۰ وضعیت گیجکننده شد. در حالی که برخی ولایات مکاتب متوسطه دخترانه را باز کردند، بسیاری از آنها این کار را انجام ندادند. مکتب زلیخا تا زمانی که سال جدید تحصیلی در ۳ حمل آغاز شد، بسته ماند. در روز اول بازگشتش، او ابتدا متوجه می شود که صنف کوچکتر – تعداد شاگردان کم شده است:
مردم بحث می کرد که آیا هنوز امکان بازگشت به مکتب هست یا خیر، اما باورم نمیشد که جلو آموزش دختران را بگیرند. بعد از گذشت یک یا دو ساعت از صنف و درس، مدیر وارد شد و گفت که متأسفانه آموزش دختران تا اطلاع ثانوی تعطیل شده و باید به خانه بروید. به همین راحتی. این وضعیت بسیار شوکهکننده بود.
در میان دلایل و توجیهات متعدد، تاکید بر جداسازی جنسیتی برای دختران و معلمان زن بیش از همه به چشم میخورد. زلیخا می گوید: « من بسیار عصبانی بودم. در مکتب ما، دختران و پسران قبلاً از یکدیگر جدا بودند و در ساختمانهای جداگانه درس میخواندند، بنابراین فرستادن ما به خانه کاملاً بیمعنی بود».
با این حال، آنچه رسماً به عنوان یک ممنوعیت موقت اعلام شد، با مجموعهای از موانع اضافی برای آموزش دختران و زنان دنبال شد که هدف کلیتر را روشن میکرد. این اقدامات شامل تعطیلی مراکز آموزشی خصوصی برای دختران بالاتر از صنف ششم، جلوگیری از حضور زنان در پوهنتونها در جدی ۱۴۰۱ (زن تایمز) و ممنوعیت آموزش طبی برای زنان و دختران در قوس ۱۴۰۳ (بیبیسی) بود. همچنین موانع غیرمستقیمی برای آموزش دختران وجود دارد، مانند محدودیتهای امارت اسلامی در زمینه سفر و اشتغال برای زنان. موانع دیگری نیز که در دوران جمهوریت وجود داشتند، از جمله خانوادهها و جوامع محافظهکار و چالشهای مالی، همچنان به قوت خود باقی ماندهاند. روی هم رفته، سازمان ملل متحد تخمین میزند که از زمان به قدرت رسیدن امارت اسلامی، محدودیتهای آموزشی فراتر از صنف ششم، حداقل ۱.۵ میلیون دختر را مستقیماً تحت تأثیر قرار داده است (یونسکو).
دختران افغان در حال گذرندان امتحانات چهارو نیم ماهه (وسط سال) در یکی از مکاتب ابتدایی کابل. عکس از: خبرگزاری فرانسه، ۳۰ سرطان ۱۴۰۵
فرصت های آموزشی برای دختران بزرگتر با وجود ممنوعیت ها
اگرچه این محدودیتها تأثیر چشمگیری دارند، اما مطلق و غیرقابل تغییر نیستند. به صورت رسمی، مدارس مذهبی برای دختران بزرگسال فعالیت میکنند. با این حال، محتوای آموزشی که به دختران ارائه میشود متفاوت است؛ برخی مدارس بر آموزشهای مذهبی تمرکز میکنند، در حالی که برخی دیگر دروس اصلی مانند ریاضی، علوم و مطالعات اجتماعی را نیز آموزش میدهند. معیارها همچنان متفاوت است. دختری در پایتخت به شبکه تحلیلگران افغانستان توضیح می دهد که در دوران جمهوریت، سطح آموزش دینی در مکتب به مراتب بالاتر از هر آن چیزی بوده که در یک مدرسه مذهبی تجربه کرده است.
برخی از آموزشهای غیررسمی برای دختران نوجوان که خارج از سیستم دولتی اجرا میشوند، تحت نظر و بررسیهای بیشتری قرار گرفتهاند، هرچند که دارای نوعی مجوز دولتی نیز هستند. این برنامهها شامل برنامههای نمایندگیهای سازمان ملل، سازمانهای غیردولتی بینالمللی و سازمانهای غیردولتی افغانی ثبتشده در امارت اسلامی افغانستان میشود. برخی از این برنامهها شامل آموزشهای حرفهای مانند صنفهای گلدوزی، کمپیوتر و زبان هستند که برای دختران بزرگتر نیز در دسترس بودهاند یا همچنان هستند. مصاحبهشوندگان اشاره می کنند که برنامههای یادگیری سریع، که اصولاً برای جبران سریع تحصیلات ابتدایی از دست رفته طراحی شدهاند، گاهی اوقات دختران نوجوان را نیز در بر میگیرند. آموزش جامعه محور همچنین تا حدی آزادی بیشتری به دختران بزرگتر داده، حداقل برای مدتی. تعداد دانشآموزانی که در صنفهای آموزش جامعه محور که در مکانهایی مانند ساختمانهای اجتماعی، خانهها و مساجد برگزار میشد، ثبتنام کرده اند، ، در سال ۱۴۰۲ به اوج خود، حدود ۱ میلیون نفر رسید، که ۶۰ درصد از آنها دختر بودند (گزارش یونیسف در سال ۱۴۰۴ صفحه ۱۱). در سال ۱۴۰۲، امارت اسلامی شروع به محدود کردن برنامههای آموزشی جامعهمحور کرد. ابتدا در ماه حمل، صنف های آموزشی جامعه محور را در دو ولایت تعطیل کرد و سپس به سازمانهای غیردولتی بینالمللی و سازمان ملل اطلاع داد که باید مدیریت این برنامهها را به مقامات محلی یا سازمانهای غیردولتی ثبتشده در افغانستان واگذار کنند(رادیو آزادی).
آموزش بدیل
بهطور غیررسمی، شبکهای پیچیده از آموزشهای غیررسمی وجود دارد که بدون مجوز دولتی ارائه میشود و گاهی به آن «آموزش جایگزین» میگویند. این گزارش عمدتاً روی چنین آموزشهایی تمرکز دارد. این سیستم شامل آموزش آنلاین نیز میشود که به نظر میرسد چندان توجه مقامات را به خود جلب نکرده است و اغلب توسط معلمانی ارائه میشود که در دوران همهگیری کرونا و حتی قبل از آن، راهکارهای فناورانه برای آموزش ارائه کردهاند. همچنین بازیگران جدیدی نیز وارد این حوزه شدهاند. برخی از خانوادهها یا جوامع به ایجاد «مدارس مخفی» یا صنف هایی در خانهها و مکانهای اجتماعی بدون مجوز روی آوردهاند؛ رویکردی که بسیاری در دوران حکومت قبلی طالبان نیز اتخاذ کرده بودند. با این حال، با تشدید محدودیتهای آموزشی، تعدادی از آنها ناچار شدهاند صنفهای خود را تعطیل کرده یا به عرصه مجازی منتقل کنند.
یک نمونه از این موارد، موسسه LEARN Afghan است که توسط پشتنه درانی در ولایت قندهار، زادگاهش، در سال ۱۳۹۷ بنیانگذاری شد. این سازمان فعالیت خود را در جوامعی با نگرشهای نسبتاً محافظهکار آغاز کرد و راههای مختلفی برای تسهیل دسترسی دختران به آموزش پیدا نمود، از جمله آموزش دیجیتال، تربیت معلمان و همکاری با مکاتب موجود برای ارائه آموزشهای سریع. پس از سقوط جمهوریت، یک وضعیت بلاتکلیفی و سردرگمی به وجود آمد: درانی به شبکه تحلیلگران افغانستان می گوید: «اگرچه هنوز هیچ ممنوعیت و محدودیت وجود نداشت، اما طالبان مکاتب را هم باز نمی کردند.» او می گوید: «مردم اغلب فراموش میکنند که این، دوران شیوع کرونا و تعطیلی مکاتب بود، و دختران مستقیماً از این دوره وارد حکومت طالبان شدند، بدون اینکه در این میان فرصتی برای تحصیل داشته باشند.»
در ابتدا او در ماه میزان سال ۱۴۰۰، یک مکتب را در شهر کندهار افتتاح کرد و امیدوار بود که این مکتب به عنوان راهحل موقت برای دو یا سه ماه عمل کند. با این حال، با گذشت زمان و نبود هیچ نشانهای از بازگشایی مکاتب متوسطه دخترانه، فردی از مناطق مرکزی افغانستان که از فعالیتهای او در کندهار آگاه شده بود، با او تماس گرفت. بانو درانی می گوید: «با اینکه از نظر موقعیت جغرافیایی و قومیت تفاوت داشتیم، اما نقطه مشترک ما این بود که دختران آنها همچون دختران ما امکان رفتن به مکتب را نداشتند.» آنها به فعالیت خود ادامه دادند و کمی بعد، از یکی از جوامع شمال شرقی درخواست همکاری دریافت کردند. طی چهار سال،LEARN Afghan در ۲۵ولایت حضور یافته و فعالیت می کرد و به ارائه آموزشهای حضوری و آنلاین می پرداخت.
مکاتب غیررسمی از این نوع بهطور عمده به شکلی پنهانی در سراسر کشور توسعه پیدا کردهاند. افرادی که با شبکه تحلیلگران افغانستان گفتگو کردهاند، درباره فرصتها و هزینههای زیاد فعالیت در خفا صحبت کرده اند. خدیجه، یکی از دانشآموزان، در یک مکتب محلی که توسط سازمان غیردولتی «دریچه» مدیریت میشود، تحصیل میکند و از این تجربه بهره میبرد:
ما نگران این هستیم که دیگران متوجه شوند که در حال آموزش هستیم. از رفتن به کورس میترسیم، با این نگرانی که شاید سالم به خانه برنگردیم. دائماً در دل خود هراسی داریم از اینکه هر آن ممکن است اتفاقی ناگوار، مثل مرگ یا جراحت، رخ دهد. ترس از اینکه طالبان بدانند ما به درس ادامه میدهیم، همیشه با ماست. این ترسها بخش جداییناپذیر از زندگی روزمره ما شدهاند، اما همچنان پا پس نمیکشیم؛ زیرا تحصیل برای ما به معنای امید است.
تنها راه برای عبور از این سطح از خطر، برای افرادی که مصمم به نادیده گرفتن این ممنوعیت هستند، تقویت شبکه اجتماعی و انسجام جامعه است. بانو درانی میگوید زمانی که مردم با آنها ارتباط برقرار میکنند، از همان ابتدا به وضوح مشخص میشود که چه کسی مسئولیت حفظ امنیت را بر عهده دارد.
ما میگوییم که قرار است لپتاپ، معاش، انترنت، آموزش معلمان، برنامه درسی، آموزش روشهای تدریس و همه چیزهایی که نیاز دارید را فراهم کنیم، اما شما باید امنیت خود را خود تان تأمین کنید زیرا این جامعه شماست، شما درک لازم را دارید و باید اطمینان حاصل کنید که یک چارچوب امنیتی برقرار است.
دانشآموزان و معلمان توسط جامعه انتخاب میشوند که این امر به خودی خود لایهای دیگر از محافظت را فراهم میکند. رویا در غرب افغانستان برای یک سازمان غیردولتی مشغول کار است که در خانهها مکاتب را با کمک «معلمان قابل اعتماد» و «دانشآموزان مورد اعتماد» راهاندازی میکند. با این حال، احتیاطی که آنها در پیش میگیرند همچنین به منظور مدیریت سطحی از تقاضا طراحی شده است که فراتر از قابلیتهای آنها برای پاسخگویی است.
زمانی که یک دانشآموز را ثبتنام میکنیم، از او میخواهیم که به دیگر داوطلبان اطلاع ندهد، زیرا خانوادههای زیادی هستند که میخواهند دخترانشان را ثبتنام کنند، اما ما نمیتوانیم همه آنها را مدیریت کنیم. این نشاندهنده حمایت جامعه از آموزش است: همه میخواهند دخترانشان را ثبتنام کنند، اما دفتر ما بودجه کافی برای حمایت از آنها ندارد.
درانی بیان میکند که میزان هوشیاری مورد نیاز از ولایتی تا ولایت دیگر متفاوت است. در برخی ولایات، مکاتب به صورت مخفی فعالیت میکنند و هیچکس اطلاعات را با دیگری در میان نمیگذارد. تنها معلمان مطلع هستند که دانشآموزان در کجا گردهم میآیند، و او اطمینان دارد که حتی زمانی که آنها مکاتب را ترک میکنند، جایی نمیروند یا در باره ما به کسی چیزی نمی گویند. این امر تنها به این دلیل است که آنها میدانند بخشی از یک شبکه هستند که باید محرمانه باقی بماند.
با این حال، در ولایات دیگر، « فشار کمتری وجود دارد و مردم بیشتری از این موضوع مطلع است.” اما این لزوماً به این معنا نیست که مقامات محلی آنها را تحمل میکنند»، درانی میگوید. ممکن است که مکتب “کاملاً نادیده گرفته شده باشد یا تحت نظارت باشد – هرگز نمیدانید که کدام یک از این حالتها درست است.”
درانی مانند بسیاری از کسانی که چنین برنامه هایی را پیش می برند، اکنون در تبعید زندگی می کند. آنهاییکه بیشترین خطرات را متقبل میشوند معمولاً معلمان هستند، مخصوصاً زمانیکه آنها باید برای تدریس از خانه خود بیرون شوند. مینا دو سال است که در مکتبی که از سوی یکی دیگر از سازمانهای غیردولتی افغانستان اداره میشود، تدریس میکند. او میگوید برگزاری صنف ها در خانه افراد تنها راهی است که میتوانیم مطمئن باشیم دولت از فعالیتهای ما آگاه نمیشود. با این حال، او می افزاید که این کار خطرناک است و اگر با دولت مشکلی پیش بیاید، بابت آن نگران است.
مینا میگوید که این خطر برای او توجیه پذیر است؛ زیرا کار او در این دوره سخت به او احساس هدفمندی میبخشد. او رویای داکتر شدن را در سر داشت، اما با به قدرت رسیدن طالبان، ناچار شد به آموزش قابلگی بپردازد، تا زمانی که آن راه هم مسدود شد. او اعتراف می کند: “در ابتدا، وقتی تصمیم گرفتم معلم شوم، خیلی سخت بود و احساس نمیکردم این واقعیت دارد و همهی رویاهایم از بین رفته است. اما حالا که تدریس میکنم، احساس بهتری دارم. یاد گرفتهام با دانشآموزان بخندم. احساس مسئولیت برای آنها دارم؛ یک معلم باید با دانشآموزانش مانند فرزندان خود رفتار کند.”
برخی سازمانهای غیردولتی با دعوت از معلمان به صورت آنلاین و حضور مستقیم دانشآموزان، سطح خطر را کاهش میدهند. شبکه تحلیلگران افغانستان با دو سازمان غیر دولتی که در برخی مناطق این روش را به کار بردهاند، گفتگو کرده است. رویا نیز توسط یکی از این سازمانها برای ارائه حمایت روانی به دانشآموزان استخدام شده است. برای انجام این کار، او نیاز دارد که به صورت حضوری مراجعه کند.
معلمان در این مکاتب در خانههای خود تدریس میکنند و دانشآموزانشان را به خوبی میشناسند. اما برای افرادی مانند من، وضعیت متفاوت است زیرا ما کسی را در آن مکاتب نمیشناسیم. وقتی بین خانه خود و مکاتب رفت و آمد میکنم، در دلم ترس دارم. از اینکه درپُسته های بازرسیها متوقف شوم یا توسط کسی دنبال شوم، میترسم.
او تاکنون دچار هیچ مشکلی نشده است، و معتقد است دلیل آن تا حدی اینست که به دقت قوانین مربوط به پوشش زنان را رعایت میکند. مینا که در یک مکتب زیرزمینی در یکی از ولایات شرقی تدریس میکند، برای حفظ امنیت خود به پوششاش نیز وابسته است. او می گوید که « در حال حاضر وقتی به محل کار سفر میکند، شال بزرگ به سر می کند و حجاب مورد نظر طالبان را رعایت می کند و تا به حال کسی مانع و مزاحم او نشده است.» او به کتابهای درسی نیاز دارد، اما نمیتواند چیزی را در دست بگیرد، بنابراین از نسخههای دیجیتالی استفاده میکند تا در صورت متوقف شدن در مسیر، مشکلی نداشته باشد. اومضامین ریاضیات، انگلیسی و بیولوژي را تدریس میکند.
آنها نمیخواهند ما این کار را انجام دهیم. نمیخواهند که دختران درس بخوانند و یاد بگیرند. آنها با دختران مشکلات زیادی دارند و معتقدند که نباید مضامین “خارجی“ مانند ریاضیات، کیمیا و فیزیک را مطالعه کنند. به باور طالبان، این موضوعات برای دختران مناسب نیست و باید فقط قرآن به آنها آموزش داده شود.
فشار بیشتر از سوی مقامات
با رسمی شدن محدودیتهای آموزش دختران و افزایش تسلط امیرطالبان بر قدرت، فعالیتهای مخفیانه سختتر شده است. مأموران وزارت امر به معروف و نهی از منکر اکنون به طور مرتب از مکانهای آموزشی، شامل مکاتب، مدارس دینی و آموزشهای رسمی جامعه محور، بازرسی انجام میدهند(گزارش یوناما در سال ۱۴۰۴ صفحه ۱۴ و گزارش یوناما در ۱۴۰۵ صفحه ۴). ریاست عمومی استخبارات، کارکنان و فعالان آموزشی را باز داشت کرده است که شامل برخی افراد سرشناس هم می شود. از جمله این افراد وزیرخان است که در وسط ماه حوت ۱۴۰۳ برای مدت یک ماه بازداشت شده بود (خبرگزاری کابل نو) و همچنان مطیع الله ویسا که در سال ۱۴۰۲ برای مدت ۲۰۰ روز در بازداشت بود (الجزیره). شبکه تحلیلگران افغانستان از چندین مورد دیگر هم که علنی نشدهاند، مطلع است.
با گذشت زمان، با افزایش این فشارها، حفظ صنف های درس حضوری دشوارتر شده است. یکی از کارکنان سازمانهای غیردولتی افغان به شبکه تحلیلگران افغانستان چنین می گوید:
در سراسر کشور محدودیتهایی اعمال شده است و طالبان حملات خود را به سازمانهای غیردولتی در این بخش آغاز کرده اند. موسسه ما نیز به دلیل داشتن تعداد زیادی متعلم مورد هدف قرار گرفته است. این روند از سال ۱۴۰۰ شروع شد، اما تا سال ۱۴۰۳ فشارها به شدت بالا گرفت.
گزارش سال ۱۴۰۴ سازمان تحقیقات زنان و کودکان به بررسی تأثیر ممنوعیت تحصیل پرداخته و به سرکوب مکاتب غیررسمی و زیرزمینی از اوایل تابستان ۱۴۰۲ اشاره دارد. در آن گزارش آمده است که شبکه های آموزشی جامعه محور مورد آزار و اذیت قرار گرفته و از بین رفتند(صفحات ۶–۷). درباطن چنین آزار و اذیتی، ممکن است دلایلی فراتر از تنها اجرای قانون وجود داشته باشد. در سال ۱۴۰۳، یکی از همکاران بانو درانی در سازمان LEARN Afghan درجریان تفتیش مکتب دستگیر شد. درانی می گوید که همکارش مدت شش ماه تحت بازداشت و شکنجه قرار گرفته است. او گمان می کند که به اشتباه به مقامات محلی اطلاع داده شده بود که بانو درانی شخصاً در آنجا حضور خواهد یافت ؛ و احتمالاً آنها قصد داشتند او را به بهانه اخاذی بازداشت کنند، چرا که او از خانوادهای سرشناس در جنوب کشور است.
یکی دیگر از مصاحبه شوندهها که در یک سازمان غیردولتی آموزشی فعالیت دارد، از بازداشت تعدادی از کارکنان آموزشی آگاهی دارد. در هر دو مورد، به نظر میرسد که این دستگیریها نتیجه گزارش مکتب توسط والدین یکی از شاگردان بوده است. به عنوان نمونه، گزارشی موجب شد تا «مدیر مکتب زندانی و شکنجه شود، ولی با دخالت ریشسفیدان آزاد شد.» مکتب به نحوی توانست به کار و فعالیت خود ادامه دهد. در نمونه دیگر، «دختری از ازدواج در کودکی خودداری کرده بود و میگفت ‘میخواهم به درس خود ادامه دهم’. پدر عصبانی شد و مکتب را به طالبان گزارش داد.» در نتیجه تعطیل شد.
با این حال، برخی مکاتب به توافق محلی دست یافتهاند. تمنا، یکی از دانشآموزان مصاحبه شده توسط شبکه تحلیلگران افغانستان، می گوید: “نظارتکنندگان دو بار به صنف من آمدند”، اما “آنها رشوه میگیرند” تا مکتب بتواند به فعالیت خود ادامه دهد. این موضوع مانع ترس او از بازگشت محتسبین ونظارت کنندگان و احتمال دستگیری نمیشود. غزال، دانش آموز دیگری نیز به همین شکل به یاد دارد که وقتی شایعاتی درباره بازرسی خانه به خانه توسط امارت مطرح میشد، کتابها و کتابچه هایش را پنهان میکرد. با این حال، او اذعان می کند که ترسش همچنان پابرجاست.
تغییر به سمت مکاتب ترکیبی و آنلاین
پس از گسترش اولیه تلاشهای آموزش در خانه، ارائهدهندگان این برنامه ها مجبور شدهاند با دقت بیشتری عمل کنند. بسیاری از آنها به دلیل ملاحظات ایمنی و همچنین برای جذب تعداد بیشتری از دختران، به تدریس آنلاین روی آوردهاند، زیرا مکاتب زیرزمینی معمولاً نیازمند جوامع بسیار منسجمی هستند. انواع ترکیبی زیادی نیز وجود دارد، که شامل آموزش از طریق رادیو یا انترنت میشود، همراه با عناصر حضوری مانند زمانی که دانشآموزان باید یک آزمایش علمی انجام دهند یا در امتحان شرکت کنند. این انعطافپذیری خطر را کاهش میدهد، بدون آنکه تمامی مزایای آموزش حضوری از دست برود.
ستاره صنف دوازده است و به صورت آنلاین در صنفی متشکل از دختران ۱۸ تا ۲۲ ساله، پنج ساعت در روز و شش روز در هفته درس میخواند. او سیستم آموزشی مکتب خود را اینگونه توضیح می دهد:
معلمان ما درسها را ضبط میکنند تا بتوانیم آنها را در خانه تماشا کنیم. سیستم آموزشی شاگرد محور است و پس از مشاهده ویدئوها، ما خود را برای ارائه درس آماده میکنیم و سپس عصرها در صنف شرکت میکنیم. در حدود ۳۰ دقیقه ابتدایی هر صنف، دانشآموزان به نوبت آنچه را که یاد گرفتهاند توضیح میدهند و پس از آن معلم توضیحات بیشتری ارائه داده و درس را جمعبندی میکند.
آنها امتحانات چهارو نیم ماهه و پایان سال یا نهایی دارند که همه به صورت آنلاین برگزار میشوند. با این حال، او می گوید که «مکتب در پایان هر سال به آنها مدرک یا پارچه نتایج میدهد، درست مانند زمانی که قبل از طالبان بود. فعالیتهای روزمره و حضور ما از امتحانات مهمتر هستند.»
تحصیل آنلاین معمولاً از نظر هزینه ثبتنام و فیس باصرفهتر است. بهعنوان نمونه، مکتب ستاره تنها ۵۰۰ افغانی بهعنوان هزینه ثبتنام دریافت میکند وفیس دیگری در نظر نگرفته است. اما چالشی که باقی میماند، هزینههای مربوط به دسترسی به انترنت و تجهیزات، مثلا مبایل یا کمپیوتر است. ستاره بیان میکند: «مکتب ما هیچ بودجهای برای پوشش هزینه انترنت دانشآموزان اختصاص نداده است، اما لیستی از سازمانهایی را معرفی میکند که دانشآموزان نیازمند میتوانند برای دریافت حمایت مالی به آنها مراجعه کنند.»
عزیزالله پاینده، یک پلتفرم آموزش دیجیتال در افغانستان به نام مکتب آنلاین ستارگان زیرک را اداره میکند. او میگوید خانوادههای کمدرآمد راههایی برای پوشش هزینههای خود پیدا میکنند:
انتظار میرود که خانوادههای ثروتمند فرصتی برای دخترانشان فراهم کنند، اما بیشتر این خانوادهها به آن اهمیت نمیدهند. در مقابل، این موضوع برای خانوادههای معمولی با درآمد کمتر بسیار اهمیت دارد. اغلب، فقیرترین افراد بیشتر به یادگیری متعهد هستند. از برخی دانشآموزان خانوادههای فقیر نمیتوانیم فیس بگیریم. اما از اکثر آنها، ماهانه حدود ۱۰۰۰ افغانی فیس و ۱۰۰۰ افغانی دیگر برای انترنت دریافت میکنیم.
وقتی شکردخت جعفری و سایر داوطلبان در سال ۱۴۰۱ یک مکتب آنلاین با نام «بالهای پرواز» راهاندازی کردند، با انتقادات زیادی مواجه شدند. برخی از هموطنان افغان او میگفتند که او به دلیل زندگی در بریتانیا، فقر را که هموطنانش تحمل می کنند نمیفهمد. شکردخت پاسخ میدهد که «او خود از محرومترین مناطق افغانستان میآید و حتی پسر کاکایش برای دستیابی به سیگنال و آنتن انترنت، از کوه بالا میرود. بنابراین معتقد است اگر کسی به اندازه کافی به آموزش علاقه داشته باشد، میتواند به اهدافش برسد.»
ستاره، دانشآموزی که بیشتر به صورت آنلاین درس میخواند، این روحیه را منعکس می کند. اومی گوید که در منطقهاش در بخش مرکزی افغانستان، «خانوادهها ۱۰۰ درصد از درسهای ما راضی هستند.» او مثالی از همصنفی خود می زند که «برادرش هر روز او را تا بالای کوه همراهی میکند تا بتواند به انترنت دسترسی داشته باشد.» او می گوید، دیگر همصنفانش باید «دو ساعت پیاده روی کنند تا به منطقهای برسند که انترنت در آن قابل دسترس می شود.»
برخی از ارائهدهندگان خدمات آموزشی در تلاش هستند تا محتوای آنلاین خود را به بیشترین حد ممکن در دسترس عموم قرار دهند، بهطور مثال با رایگان کردن تمام محتوا. اکادمی بیگُم، که از ایستگاه رادیویی زنان – رادیو بیگُم منشأ گرفته است، دورههای رایگان از صنف هفتم تا دوازدهم را در ۱۲ مضمون مختلف و همچنین مجموعهای از دورههای حرفهای ارائه میکند. سولکس (SOLAx) دورههای رایگانی را به زبانهای دری، پشتو و انگلیسی ارائه میکند.
تمامی صنفها از طریق واتساپ برگزار میشوند و برای شرکت در آنها تنها یک گوشی هوشمند و یک اتصال اولیه موبایل کافی است. SOLAx از درون مکتب رهبری افغانستان به نام (SOLA) شکل گرفته است که در سال ۱۴۰۰ به رواندا منتقل گردید. در پی دریافت بیش از ۲۰۰۰ درخواست از دختران افغان در سال ۱۴۰۲ که تمایل به مهاجرت به این کشور شرق آفریقا برای پیوستن به مکتب داشتند، آنها این پلتفرم آنلاین را راهاندازی کردند. این مکتب تنها پذیرش ۳۱ شاگرد را داشت. آنها فعالیت خود را در سال ۱۴۰۲ آغاز کردند و تا سال ۱۴۰۵ بیش از ۴۲۰۰۰ دانشآموز را، با هدف آموزش نیم میلیون دختر افغان، جذب کردند.
با این حال، همه خانوادهها یا جوامع از آموزش آنلاین حمایت نمیکنند. سکینه، که به صورت آنلاین درس میخواند، اشاره میکند که دختران زیادی را میشناسد که آموزش شان دیگر از طرف خانواده یا اقوامشان پشتیبانی نمیشود. زیرا به نظر میرسد خانوادهها به تواناییهای آموزشی آنها اعتماد ندارند و به همین دلیل بسیاری از دختران مجبور میشوند در سنین پایین ازدواج کنند و درس خود را رها کنند.
دختران دانش آموز دوره ابتدایی در مکتبی در کندهار. برای اکثر آنها، آموزش بعد از صنف ششم متوقف می شود. عکس از: ثناءالله صیام/خبرگزاری فرانسه، ۱۶ سنبله ۱۴۰۴
مشکلات آموزش آنلاین
واقعیت این است که آموزش آنلاین برای بیشتر دختران امکانپذیر نخواهد بود. در حال حاضر، دسترسی به انترنت به دلیل محدودیتها، برای خانوادههایی که مشکلات مالی دارند، یک کالای تجملی محسوب میشود. بر اساس ارزیابی برنامه جهانی غذا در ماه حوت سال ۱۴۰۴ هجری شمسی، از هر سه خانواده افغان، یکی به کمکهای غذایی نیازمند است. علاوه بر این، ممکن است نوساناتی در برق وجود داشته باشد و زنان و دختران معمولاً در مقایسه با مردان و پسران، دسترسی محدودتری به گوشیهای هوشمند و لپتاپ داشته باشند.
سکینه، یکی از دانش آموزان، می گوید « گاهی دسترسی به انترنت مشکلاتی برای حضور آنلاین در صنف ها ایجاد میکند و این موضوع میتواند بر کیفیت یادگیری تأثیرگذار باشد. بسیاری از دانشآموزان به دلیل این مشکلات نمیتوانند بهموقع آنلاین شوند یا بهطور مؤثر مطالب را از معلم دریافت کنند. در نتیجه، ممکن است از درسهای شان عقب بیافتند یا انگیزه خود را از دست بدهند.»
گذار از آموزش حضوری به مجازی برای معلمین دشوار بوده است. شکریه، یکی از این معلمین به شبکه تحلیلگران افغانستان در این زمینه چنین می گوید، « زمانی که به آموزش آنلاین روی آوردیم، دوران دشواری بود؛ زیرا بیشتر دانش آموزان با صنف های آنلاین آشنایی نداشتند. این تجربهای تازه برای همه ما بود و به همین دلیل با مشکلات بسیاری مواجه شدیم.» گزارشی که در سال ۱۴۰۴ توسط «شبکه پژوهش و حمایت از زنان و کودکان» منتشر شده، نشان میدهد بسیاری از دخترانی که در دورههای آنلاین ثبتنام کردهاند، بهطور عمده به علت دسترسی ضعیف یا نامطمئن به انترنت، از ادامه درس منصرف شده اند (این گزارش در کتابخانه پرینستون موجود است؛ ص ۲۹(.
شکردخت جعفری نیز تجربه مشابهی با میزان بالای ترک آموزش در مکتب آنلاین «بال پرواز» داشت. در سال اول فعالیت، ۵۰۰ دانشآموز در این مکتب ثبتنام کرده بود. با این حال، او در مصاحبهای با شبکه تحلیلگران افغانستان توضیح می دهد که میزان حضور دانشآموزان فقط بین ۲۰ تا ۲۵ درصد بوده است.
«دانشآموزان در دسترسی به انترنت، سواد دیجیتال و کلیت این سامانه با مشکلاتی روبهرو بودند.» با وجود این، تغییراتی انجام شد: «یک دوره آموزشی فشرده برای دانشآموزان و معلمان ترتیب دادیم، زیرا از سمت معلمان نیز مخالفت هایی دیده میشد.» او بیان می کند که به لطف این دوره فشرده، میزان حضور در سال بعد به ۶۵ درصد افزایش یافت.
مطیع امین، یکی از بنیانگذاران «SOLAx»، بیان میکند که خیلی زود دریافتند که نمیتوانند به موضوع حاضری دانش آموزان مانند رویکرد مکاتب سنتی بنگرند. «ممکن است دختری از گوشی مادر یا پدرش استفاده کند. شاید امروز به انترنت دسترسی داشته باشد و فردا نه، و ممکن است برای چند هفته غایب باشد و سپس بازگردد.» به همین منظور، آنها دورههایی طراحی کردند که با استفاده از «یک گوشی هوشمند معمولی دارای واتساپ» قابل دسترس است. این اقدام به خانوادهها این امکان را میدهد که چندین دختر را با یک دستگاه مشترک در صنف های مختلف ثبتنام کنند. «ما SOLAx را به گونهای طراحی کردهایم که با شرایط و واقعیت زندگی سازگار باشد. فرآیند یادگیری به صورت خودمختار و ناهمگام است، یعنی بر اساس تقاضا و در زمان دلخواه انجام میشود. درسها به صورت کوتاه ارائه میشوند تا شاگرد بتواند یادگیری را دقیقاً از همان نقطهای که متوقف کرده بود، ادامه دهد. هدف این است که یادگیری با فرصتهای کوتاه زمانی که در اختیار دارد، هماهنگ شود.»
تدریس آنلاین نیازمند مهارتهای خاصی از سوی معلمان است. عزیزالله پاینده، مدیر «مکتب آنلاین ستارگان زیرک»، میگوید که آنها به دنبال داوطلبانی با مدرک لیسانس و در حالت ایدهآل مدرک ماستری هستند که همچنین «تجربه تدریس آنلاین و ویدئویی برای نمایش شیوه تدریس خود» را داشته باشند. او میکوشد فرهنگ یادگیری ایجاد کند: «ما هر هفته برای معلمان نوعی برنامه آموزشی داریم. گرد هم میآییم، درباره روشها و شیوه تدریس خود گفتگو میکنیم و سمینارهای متعددی برگزار میکنیم که شامل بررسی تجربیات موفق سایر کشورها نیز میشود.» استاد شکریه همچنین می گوید که معلمان آنها به آموزشهای تخصصی نیاز دارند «تا یاد بگیرند چگونه درسها را جذاب بسازند و دانشآموزان را مشتاق و مصروف یادگیری کنند.» با این حال، او میگوید که سطح انگیزه آنها تردید ناپذیر است:
همهٔ معلمان بسیار دلسوز و متعهد هستند؛ آنها تنها برای دریافت معاش کار نمیکنند. خودشان نیز چنین تجربیاتی را از سر گذراندهاند و با تمام وجود و از صمیم قلب کار میکنند، به همین دلیل هر روز تلاش میکنند تا صنف ها را جذابتر سازند.
با این حال، معیارهای آموزشی در هر دو نوع مکاتب آنلاین و زیرزمینی/مخفی با ضعفهایی همراه است. مکاتب زیرزمینی اغلب ناچارند برای تدریس تمام مضامین، تنها از یک معلم در هر صنف استفاده کنند. غزال، یکی از دانشآموزان، در باره دوران جمهوریت می گوید:
اگر در مکتب پنج مضمون میخواندیم، برای هر مضمون معلم مسلکی و متخصص داشتیم؛ اما اینجا تنها یک معلم وجود دارد که هر پنج مضمون را تدریس میکند. طبیعتاً اگر معلم در یک بخش مهارت داشته باشد، ممکن است در بقیه ضعیفتر عمل کند. به همین دلیل، مجبوریم از منابع آنلاین مانند گوگل، چت جی پی تی و ابزارهای دیگر هوش مصنوعی استفاده کنیم. با این که این منابع مفید هستند، نمیتوانند به اندازه معلمی که بتواند به خوبی مفاهیم را در صنف ها به ما توضیح دهد، کارآمد باشند.
برای دخترانی که به انترنت دسترسی محدودی دارند، گزینههایی با فناوری سادهتر نیز ارائه شده است. یکی از این گزینهها آکادمی بهدخت است که فاطمه اوزگان، بنیانگذار آن، بیان میکند:« این طرح برای دسترسی بهتر به دختران روستایی طراحی شده است.» او اشاره می کند که «دختران شهرنشین فرصتهای بیشتری در اختیار دارند؛ میتوانند در صنف های آنلاین شرکت کنند و برخی حتی امکان شرکت در دورههای حضوری را دارند. اما اکثر دختران ساکن در روستاها از چنین امکاناتی بهرهمند نیستند.»
انگیزهٔ اوزگان بسیار شخصی است: زمانی که طالبان بار اول در سال ۱۳۷۵ در کابل به قدرت رسیدند، اوصنف ششم بود:
من در یک منطقه روستایی زندگی میکردم، جایی که نه انترنتی وجود داشت و نه مکتب یا صنفی؛ هیچ چیز نبود. به همین دلیل، من هم مانند بسیاری از دختران آن دوران با سختیها و چالشهای زیادی برای آموزش مواجه بودم. … من به خوبی میفهمم وقتی که زندگی همچون زندان میشود و هیچ امیدی وجود ندارد، چه معنایی دارد. به همین دلیل، «بهدخت» نماد امید است.
او اشاره میکند که «اکثر شاگردانش ناچارند برای حمایت مالی از خانوادههایشان، کار کنند»؛ بنابراین، صنف ها را عصرها و برای چند ساعت محدود برگزار میکند. در ابتدا، صنفهای زنده آنلاین را امتحان کرد، اما متوجه شد که تنها تعداد کمی از دختران قادر به اتصال به آن هستند.
از آنجا که «بیشتر خانوادهها تنها توان مالی خرید یک بسته انترنتی برای واتساپ را دارند»، او تصمیم گرفته تنها با سرویسهای پیامرسان کار کند. هرصنف پیامهای صوتی معلم را دریافت میکند و برای کسانی که امکان داونلود این فایلها را ندارند، یادداشتهای متنی نیز ارسال میشود:
دانشآموزان آنلاین هستند و میتوانند از معلم سؤال بپرسند. به آنها کار های خانگی داده میشود که فرصت دارند پیش از صنف بعدی، انجام دهند. آنها باید یک پیام صوتی برای گروه ارسال کنند و در آن توضیح دهند که چه چیزی آموختهاند و چه چیزی را یاد نگرفته یا متوجه نشدهاند.
اوزگان در سال ۱۴۰۰ اول به ترکیه و بعد به ایالات متحده رفت. قبل از آن در دوره جمهوریت به عنوان وکیل مدافع کار می کرد. او در امریکا همچنان در جستجوی یک شغل مناسب است. او بهدخت را بهعنوان پروژهای داوطلبانه مدیریت میکند. بسیاری از دخترانی که اکنون در مقاطع تحصیلی بالاتر هستند، پیشنهاد میدهند تا به دانشآموزان مقاطع پایینتر تدریس کنند. این موضوع نشاندهنده تمایل شاگردان او به خدمترسانی است. آنها یکدیگر را حمایت کرده و علاقهمندند تخصص و تجربه و آموخته های خود را با دیگران به اشتراک بگذارند.
مجموعهای متنوع از برنامههای درسی و معیار ها
شیوههای آموزش جایگزین که ارائه میشوند، طیف متنوعی از معیار ها، روشهای تدریس و برنامههای درسی را در بر میگیرند. اوزگان نیز همچون دیگر مصاحبهشوندگان میگوید که در پیِ شبیهسازیِ آنچه یک مکتب میتواند ارائه دهد، نیست: «این دختران تا دستیابی به آموزشی کامل، راه درازی در پیش دارند.» در راستای دستیابی به اعتباربخشی به عنوان هدف اصلی، سایر فراهم کنندگان آموزش، بر تأمین الزامات علمی آموزش رسمی تمرکز کردهاند. به عنوان نمونه، سازمان کانادایی “حق آموزش افغانستان“، که از بودجه مناسبی برخوردار است، در سال ۱۴۰۱ یک مکتب آنلاین تأسیس کرد و علاوه بر ارائه برنامه بورس تحصیلی بلندمدت، یک کتابخانه آنلاین رایگان نیز ایجاد کرده است. مکتب آنها حدود ۷۰۰ دانشآموز دارد و از صنف هفتم، برنامه/نصاب درسی قدیمی افغانستان را تدریس میکند، اما بعد دانشآموزان را به برنامه درسی کانادا منتقل میسازد؛ در این فرآیند، زبان انگلیسی به عنوان زبان آموزش به کار گرفته میشود تا دانشآموزان بتوانند در پایان صنف دوازدهم، در امتحانات دارای اعتبار در کانادا شرکت کنند.
لورین اوتس، مدیر اجرایی این مکتب میگوید: «این سیستم به طور کلی بسیار دقیق عمل میکند. لحظهی کلیدی زمانی است که دانشآموزان در صنف دهم به صنفهای زبان انگلیسی منتقل میشوند و در همان زمان، حمایتها و خدمات خارج از صنف زیادی را دریافت میکنند.» آنها تلاش می کنند با صنفهای انتخابی بیشتر به دانشآموزان انعطاف بیشتری بدهند، اما متوجه کاهش کیفیت می شوند. آنها با مواردی از انصراف دانش آموزان مواجه میشوند که عمدتاً ناشی از مشکلات مربوط به زبان انگلیسی است. اوتس میگوید که آنها برای جلوگیری از انصراف دانش آموزان سخت تلاش میکنند، «زیرا این شیوه آموزش پرهزینه است و دانش آموزان هیچ هزینهای بابت آن نمیپردازند. تقاضا بسیار بالاست؛ بهطوری که ما هر سال هزاران درخواست دریافت میکنیم. از آنجا که به درخواستهای ارسالی دسترسی دارم، بهخوبی متوجه میزان بالای تقاضا برای آن هستم.» اوتس می گوید آنها شمار فزایندهای از برنامههای آموزشی معتبر برای زنان افغان را زیر نظر دارند تا بتوانند متقاضیان ناراضی را به گزینههای دیگر هدایت کنند. او میگوید: «دختران افغان در مؤسسات معتبر و باکیفیت، دوشبهدوش دختران دیگر از سایر نقاط جهان مشغول تحصیل هستند؛ این مؤسسات طیف متنوعی را شامل میشوند، از مکاتب رایگان (با بورسیه کامل) گرفته تا مکاتب با بورسیه جزئی و مکاتب خصوصی، اما تقریباً همگی به نوعی برای دختران افغان کمک های مالی و هزینه دروس را در نظر گرفتهاند.»
شکردخت جعفری که کار خود را با یک مکتب آنلاین شروع کرده بود، به سرعت متوجه می شود که حوزه آموزشهای جایگزین تا حد زیادی اشباع شده است، در حالی که بزرگترین حلقه مفقوده، مسئله اعتباربخشی بود. جعفری شاخه ای مستقل از مکتب «بال پرواز» را به نام «پُل آموزش برای افغانستان» راه اندازی کرد. این نهاد دونوع دیپلم فراغت از لیسه را فراهم می کند که یکی مطابق نصاب و برنامه درسی افغانستان است و دیگری مطابق مدارک تحصیلی بریتانیا. اکنون بیش از ۲۵۰ مکتب با موسسه «پُل آموزش برای افغانستان» همکاری میکنند و از طرح صدور دیپلم و روشهای امن برگزاری امتحانات آن بهرهمند میشوند. جعفری اظهار می کند که با وجود خطرها، تقاضا همچنان در حال افزایش است و افراد بیشتری برای ثبتنام اقدام میکنند. او میگوید والدین کمکم به این سیستم اعتماد پیدا کردهاند، زیرا می بینند که دخترانشان در امتحانات شرکت کرده و گزارش نتایج آنرا دریافت میکنند؛ همچنین، والدین قادرند نمرات فرزندانشان را به صورت خصوصی و آنلاین مشاهده کنند. همهچیز کاملاً شفاف است.
آموزش آنلاین مهارتهای شغلی و حرفهای نیز بخشی رو به رشد است و اغلب بر وظایف و شغل هایی تمرکز دارد که میتوان از راه دور انجام داد. برای نمونه، موسسه آباد یا « Afghan Women Forward » دورههای رایگانی در زمینههایی مانند طراحی گرافیک، برنامهنویسی، امنیت سایبری و آموزش زبان انگلیسی بهعنوان زبان خارجی ارائه میکند. موسسه LEARN همچنان آموزش مهارت ها را برای یک سلسله محدود وظایف، بشمول قابلگی و محاسبه در کنار نصاب مکتب متوسطه خود ارائه میکند. درانی در مورد فرصت های محدود که شاگردانش با آن روبرو هستند، واقعبین است و می گوید:
نمیخواهم بگویم: «وای خدای من، کار خیلی آسانی است.» نه. ما از میان ۱۰۰ دختر، تنها میتوانیم ۱۵ نفر را برای رشته قابلگی انتخاب کنیم و ۱۵ نفر دیگر را برای تحصیل در حوزه سلامت روان. این موضوع واقعاً ذهنم را درگیر و آشفته میکند، چون تعدادی زیادی از دختران ظرفیت بالایی دارند؛ با این حال، برای دوره فناوری، از بین ۴۰۰ نفر تنها میتوانیم ۴۰ زن را برگزینیم. کار دشواری است.
البته مزایای تداوم آموزش دختران بسیار فراتر از بهبود دسترسی به آموزش عالی یا اشتغال است و پیامدهای اثباتشدهای همچون کاهش میزان ازدواج کودکان و مرگ ومیر مادران و کودکان را به همراه دارد (یونیسف). افزون بر این، تمامی مصاحبهشوندگان بر اهمیت روانشناختی آموزشهای جایگزین تأکید می کنند.
دختران افغان در حال آموزش توسط پدرهای شان در منزل: مکاتب برای دختران بالاتر از صنف ششم تعطیل اند. عکس از: خبرگزاری فرانسه، ۱۵ اسد ۱۴۰۵
سلامت روان و حفظ انگیزه
آموزش نشاندهنده نمادی است که بسیاری از دختران و زنان از دست دادهاند، هم در زمینه تحصیل و هم در مسیر شغلی آینده. بسیاری از معلمان با مشاهده مشکلات فراگیر سلامت روان در میان دانشآموزان، خدمات روانی حمایتی را به برنامههای آموزشی خود اضافه کردهاند. به گفته جعفری، این فشارهای روحی در هر دو زمینه مدارس غیررسمی و آموزش آنلاین محسوس است:
در مورد حضور فیزیکی در صنف ها، گاهی طالبان سر میزنند و برخورد بسیار نامناسبی با دختران دارند؛ گاهی دانشآموزان و معلمان را مورد ضرب و شتم قرار میدهند و گاهی نیز صنف ها را تعطیل میکنند. در برخی مواقع، دختران مجبور میشوند مدتی در خانه بمانند. این وضعیت برای معلمان و دانشآموزان موجب استرس و اضطراب میشود. افرادی که در خانه درس میخوانند، احساس تنهایی کرده و ممکن است دچار افسردگی شوند؛ انگیزهشان نیز ممکن است کاهش یابد.
رویا، که روانشناس است، میگوید افسردگی به دلیل ممنوعیتها برای زنان در زمینههای شغلی و تحصیلی رواج پیدا کرده است. با این حال، او به افزایش تنشهای خانوادگی نیز اشاره میکند: «وقتی مردم بیشتر در خانه میمانند و زمان طولانیتری را با هم سپری میکنند، معمولاً مشکلات بیشتری در خانواده ظاهر میشود.»
لاله، یکی دیگر از مصاحبهشوندگان، به عنوان روانشناس نیمهوقت فعالیت میکند و ماهی یک بار به مکاتب خانگی سر میزند. او میگوید هر بار که به دیدن دخترها میرود، احساس میکند که آنها تمام مشکلات روانی را که در طول ماه با آنها مواجه شدهاند، در دل نگه داشتهاند تا بتوانند با او صحبت کنند. دانشآموزان علاوه بر این مسائل، با چالشهای اقتصادی در خانوادههایشان نیز روبرو هستند. لاله بیان میکند که این مشکلات بسیاری از آنها را وادار کرده است تا همراه مردان خانواده در زمینهای کشاورزی کار کنند. والدین آنها شغلشان را از دست دادهاند و بنابراین، چارهای جز کمک کردن برای تأمین نیازهای خانواده ندارند. در نتیجه، پیدا کردن فرصت برای درس خواندن برایشان مشکل میشود.
سیما، که بهصورت آنلاین تحصیل میکند، میگوید گاهی دشوار است که بر «مباحث پیچیده صنف دهم تمرکز کنم، آن هم وقتی ذهنم درگیر چالشهای دنیای واقعی است.» توصیف او در ابتدای این گزارش از درس خواندن بهعنوان «تجربهای شیرین و تلخ»، بازتابدهنده حالوهوای بسیاری از مصاحبهشوندگان است: ادامه تحصیل به او امید میبخشد، اما در عین حال فشار زیادی هم بر او وارد میکند؛ او میگوید: «گاهی صرفاً قوی ماندن برای انجام کار ساده ای چون شرکت در یک صنف هم، طاقتفرساست.» با این حال، او نیز مانند همصنفیهای خود معتقد است که درس خواندن بهتر از درس نخواندن است: «هویت من به عنوان یک دانش آموز همان چیزی است که به من امید و احساس هدفمندی میبخشد.» برای دانش آموز دیگر به نام فریبا، «حفظ انضباط» بزرگترین چالش است: «اینکه نگذاریم دچار فرسودگی ذهنی شویم و نسبت به زندگی آینده خود مثبت بمانیم.»
عزیزالله پاینده، که آموزگار است، معتقد است که خودِ فشار درسخواندن بهترین راه برای مقابله با این تردیدهای وجودی است: «وقتی سرگرم درس و کارخانگی و فعالیتهای مکتب اند، دیگر فرصتی برای فکرکردن به محدودیتها و دشواریهایی که با آن روبهرو هستند ندارند.» این یکی از دلایلی است که آنها امتحانات یک بار در دوهفته را انتخاب کردهاند. «در چنین شرایطی باانگیزه نگهداشتن افراد دشوار است. اینگونه کمی بر آنها فشار میآوریم و کمک میکنیم مرتب درس بخوانند.» جعفری میگوید امتحانات منظم به آمادهشدن دانشآموزان برای امتحانهای پایان سال کمک میکند، چون بسیاری از آنها مدتی از درسخواندن دور بودهاند: «باید دستشان را بگیریم.» معلمان و دانشآموزان هر دو میکوشند راههای تازهای برای درگیر نگهداشتن دانشآموزان با درس پیدا کنند. شکریه میگوید دستیاران آموزشی آنها فعالیتهای اجتماعیای ترتیب دادهاند؛ از جمله باشگاههای کتابخوانی، گروههای هنری و مسابقههایی میان سال های تعلیمی مختلف و مکاتب.
برای زلیخا، دنیای دیجیتال به کاهش احساس بیهدفیاش کمک کرد. او بهویژه از یک برنامه تبادل فرهنگی آنلاین جهانی جوانان که در سال ۱۴۰۰ در آن شرکت کرده، الهام گرفته است: «ملاقات با این همه جوانان دیگر شگفتانگیز بود. در افغانستان ما چندان در معرض فرهنگها و ایدههای دیگر قرار نداریم.» در حالی که هنوز در اواخر نوجوانی خود به سر می برد، این تجربه به او مفکوره ای داده است: «کمک به تمام همصنفیهای سابقش تا با همسالانی از سراسر جهان ارتباط برقرار کنند، یاد بگیرند، گفتوگو کنند و زندگی را از زاویهای متفاوت ببینند. زلیخا یک طرح جهانی مشاوره ایجاد کرده است: «در افغانستان، محیط بستهای داریم و به راحتی ممکن است فکر کنیم همهجا مردم مثل ما زندگی میکنند، اما چنین نیست.»
او با یک گروه کوچک از داوطلبان و چند معلم بینالمللی آغاز کرد که تمایل داشتند یکی دو ساعت از وقت خود را به جلسات منظم با دختران افغان اختصاص دهند. پس از دو سال، او ۶۰۰ شاگرد در افغانستان داشت و فهرستی وسیع از معلمان داوطلب که تقریباً همگی خارج از افغانستان بودند. آموزش بیشتر از طریق تماسهای ویدیویی یکبهیک انجام میشود و تنها تعداد محدودی از معلمان متخصص، صنف هایی برای گروههای کوچک برگزار میکنند. زلیخا از پوهنتونها و یک سازمان غیردولتی، بهویژه در زمینه تدوین برنامه درسی، حمایت هایی دریافت کرده است، اما این فعالیت هنوز عمدتاً به صورت داوطلبانه انجام میشود. او درباره انگیزهاش برای شروع این کار، بهروشنی توضیح میدهد:
صادقانه بگویم، این راهی بود تا به خودم کمک کنم. واقعاً احساس میکردم دچار بیانگیزگی شدید شدهام و هیچ پیشرفتی در زندگیام نمیبینم. در صنف های آنلاین شرکت داشتم، اما حتی اگر میتوانستم روزی تحصیلات عالیام را به صورت آنلاین به پایان برسانم، امکان کار در افغانستان برایم میسر نه خواهد بود چون اجازهاش را ندارم. بنابراین، کمک به دیگران و برقرار کردن ارتباط بین دخترانی مثل خودم با افراد خارج از افغانستان جهت آموزش و تبادل نظر، هم به آنها سود رساند و هم به من.
راه نجات نامطمئن
به نظر میرسد فرصت های آموزش آنلاین همچنان افزایش پیدا کند، حتی در حالی که امید برای احتراز از محدودیت های امارت در باره آموزش دختران کمتر میشود. تا کنون این فضای دیجیتال توسط دولت ممنوع نشده است. یک اختلال قابل توجه در دسترسی به انترنت درمیزان ۱۴۰۴اتفاق افتاد، زمانیکه امیر هیبت الله آخند زاده دستور قطع کامل انترنت را صادر کرد. در نهایت این دستور بعد از چند روز و زیر فشار تجار و مقامات ارشد طالبان لغو شد، اما برای دختران که قبل از آموزش آنلاین منزوی بودند، یک زمان ترسناکی بود ( بخش زنان سازمان ملل متحد). سازمان زنان همچنین محدودیت هایی در زمینه استفاده از گوشی های هوشمند مطرح بوده است، هرچند تا کنون تنها بر کارمندان دولت اجرا شده است (گاردین). از نظر تئوری، از آنجا که دختران بزرگتر و خانمها برای تحصیل نیازی ندارند از خانه خارج شوند، به نظر میرسد برای حکومت دشوار باشد که دخالت خود را با استدلال امنیت یا جداسازی توجیه کند. با این حال مقامات کنترول فزاینده ای بر آنچه در مکاتب و پوهنتونها آموزش داده میشود، اعمال کردند؛ نه فقط بر محل آموزش، بلکه حتی با تغییر برنامه درسی دولتی و تاکید روز افزون بر دروس اسلامی (گزارش یونیسف صفحه ۵).
با توجه به اینکه تعداد زیادی از دانش آموزان هرسال از مکتب های آنلاین و زیر زمینی فارغ التحصیل میشوند، و فرصت های تحصیل در خارج محدود است، توسعه ای آموزش عالی آنلاین و نیز فرصت های شغلی، امر طبیعی و مورد نیاز است. با این حال زلیخا هشدار میدهد که هیچ تضمینی وجود ندارد که آموزش آنلاین ادامه پیدا کند. «هیچ وقت با طالبان نمی توانید چیزی را بفهمید. آنها ممکن یک صبح خشمگین از خواب بیدار شوند و چیز های دیگری را تعطیل کنند.»
خود دانش آموزان زیاد تمایل ندارند که درگیر این شوند که چگونه یاد بگیرند. برای آنها چیزی که اهمیت دارد خود فرصت است. غزل یکی از دانش آموزان میگوید: با وجود همه ای سختی ها، این مکتب به ما امید می دهد که در آینده فقط خانم های خانه نباشیم. دیگران نیز از حال خواهرانی که فرصت های کمتری دارند، به خوبی آگاه هستند. چندین تا از دانش آموزان که با آنها مصاحبه کردیم، از جمله فریبا، به شکل دردناکی آگاه بودند که ادامه تحصیل، آنها را در اقلیت قرار میدهد.
احساس خوشی می کنم چون من خوش چانس بودم وبه حقوق خود اهمیت دادم و یک راهی برای اینکه هر روز درس بخوانم پیدا کردم. ناراحتی هم است، چون شاید من در حال یادگیری باشم، اما دختر های زیادی هستند که امید و انگیزه آنها برای تحصیل به آخر رسیده است.
افرادی که در زمینه آموزش جایگزین با آنها مصاحبه شده است، بر این باورند که هر دختری که از تحصیل محروم میشود، در ذات خود موضوع حایز اهمیت است. پنج سال، برای یک کودک، زمان بسیار زیادی است. مطیع امین بیان می کند : دختری که در سال ۱۴۰۰، زمانی که طالبان به قدرت رسیدند، در حال اتمام صنف ششم بود، اکنون به سن بزرگسالی نزدیک میشود. او نمیتواند آن سالها را دوباره به دست آورد.
مترجم: روح الله سروش
بیاکتنې:
دا مقاله په وروستي ځل تازه شوې وه ۱۲ میزان / تله ۱۴۰۵